Citatio.pl
2020-05-04

O protestantyzacji władzy

M Ziętek-Wielomska, Pro Fide, Rege et Lege 2019 nr 1 (81), s. 34–35:

Zasada to została zanegowana przez reformację. W czasie reformacji, zdaniem Konecznego, nastąpiła rejudaizacja chrześcijaństwa, przez co do Europy wtargnęła gromadność. Najdobitniej zaznaczyło się to w kalwinizmie, głoszącym gromadną predestynację: w państwie Kalwina nie było miejsca dla personalizmu wobec surowych strychulców jednostajności. Protestantyzm odrzucił personalizm i przeszedł na pozycje cywilizacji gromadnościowych. Związane to było z przyjmowanym zarówno przez Kalwina jak i Lutra pesymizmem antropologicznym: człowiek rzekomo miał nie być ani rozumny, ani wolny. Teologia Lutra wprost była wymierzona przeciwko Arystotelesowi. Upadły więc teoretyczne podstawy, które kształtowały klasyczny ideał polityki od Platona i Arystotelesa, przez Cycerona do św. Tomasza z Akwinu. Skoro człowiek nie jest ani wolny ani rozumny, to polityka może opierać się tylko i wyłącznie na przemocy. W związku z tym protestantyzm obwieścił, że nie da się moralności stosować w życiu publicznym i że państwo i polityka zwolnione są od moralności.

Idea klasycznego republikanizmu była w świecie protestanckim niemożliwa. Luteranizm rozwinął ideę państwa autorytarnego (Obrigkeitsstaat), zgodnie z krórą państwo było „biczem Bożym”, któremu człowiek miał być absolutnie posłuszny. Wolność mógł człowiek praktykować tylko w swoim wnętrzu — zgodnie z luterańskim podziałem na człowieka zewnętrznego i wewnętrznego. Słuszne jest stwierdzenie Hansa Kohna, który właśnie w tej doktrynie upatruje zablokowania rozwoju idei politycznej w Niemczech na wiele stuleci. Obywatel stał się tam przedmiotem władzy absolutnej, której miał być w sposób bezgraniczny podporządkowany. Idea polityki została wyparta przez ideę administrowania państwem — człowiek stał się obiektem zarządzania przez państwową administrację. Luterańska koncepcja władzy stanęła na całkowitych antypodach klasycznego republikanizmu – do dzisiaj autorytarny pruski konserwatyzm fascynuje przeciwników ideału republikańskiego.

Inną drogą poszedł kalwinizm. Z tych samych założeń antropologicznych Kalwin wyciągnął zupełnie odwrotne wnioski: skoro człowiek z natury jest zły, to władza zawsze będzie zła, dlatego należy ograniczyć ją do absolutnego minimum. Kalwiński republikanizm bierze się więc nie z klasycznego przekonania o państwie jako najdoskonalszym wynalazku ludzkości, lecz z nastawienia antypaństwowego: zorganizowany w republice lud ma trzymać władzę pod własną kontrolą, by nie dokonała ona zamachu na jego wolność i własność. Człowiek nie realizuje się już na agorze czy forum, czyli w polityce, w polis, lecz w życiu prywatnym, w oikos, poprzez pracę i bogacenie się. Kalwinizm dokonał radykalnego odwrócenia całego schematu właściwego dla świata antycznego, w którym praca hańbiła, była czymś zarezerwowanym dla kobiet i niewolników, przynależących do sfery oikosu, w której nie było miejsca na wolność, bo rządziła nią czysta biologiczna konieczność. Wolni i równi realizowali swoją wolność poprzez działalność publiczną. Kalwinizm wprowadził model odwrotny: to praca i bogactwo nobilitują, a polityka jest złem koniecznym. Pojawia się model, w którym mamy do czynienia z hegemonią kategorii ekonomicznych, a nie politycznych. Państwo pełni rolę opresyjną w stosunku do heretyków i ociągających się w praktykowaniu kalwińskich cnót. Jak stwierdza Michael Walzer: powstaje nowy świat dyscypliny i pracy. Przemoc wrargnęła do społeczeństwa w inny niż w luteranizmie sposób.

Reformacja zrodziła więc dwa modele organizacji społecznej, które potem będą się wzajemnie zwalczać: anglosaski liberalizm i republikanizm oraz luterański konserwatyzm i socjalizm. Jedna i druga całkowicie zerwała z dziedzictwem klasycznej res publica, co wynikało z założeń antropologicznych odrzucających koncepcję rozumnej i wolnej natury człowieka.

Tags: M Ziętek-Wielomska protestantyzm polityka władza
Creative Commons License
citatio.pl by Citatio.pl is licensed under a Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License.